Tarafsızlık Nasıl Güvence Altına Alınır?
ISO/IEC 17024 standardı, tarafsızlık konusunu soyut bir ilke olarak değil, doğrudan risk üzerinden ele alır.
Bu risklerden biri de eğitim ve belgelendirme faaliyetlerinin aynı tüzel kişilik içerisinde sunulmasıdır.
Standart bu durumu açıkça bir tarafsızlık tehdidi olarak tanımlar.
Standardın Açık Hükmü (Madde 5.2.3)
ISO/IEC 17024’e göre:
Eğitim ve kişileri belgelendirmenin aynı tüzel kişilik içerisinde sunulması, tarafsızlığa bir tehdit oluşturur.
Bu nedenle standart, belgelendirme kuruluşuna somut bir güvence mekanizması kurma yükümlülüğü getirir.
Eğer belgelendirme kuruluşu, eğitim hizmeti sunan bir tüzel kişiliğin parçasıysa:
Eğitim veren personelin, eğitim faaliyetlerinin sonuçlandığı tarihten itibaren
2 yıllık bir dönem içinde,
eğitim verdiği bir adayın sınav yapanı olarak görev almaması güvence altına alınmalıdır.
Burada önemli olan nokta şudur:
Standart sadece “eğitim vermemiş olsun” demiyor, güvence altına alınmasını istiyor.
Sahadaki Yaygın Uygulama
Uygulamada birçok kuruluş bu şartı şu şekilde karşılamaya çalışır:
- Değerlendiriciden, “İlgili adayın son 2 yıl içerisinde eğitimine katılmadım”
şeklinde bir beyan alınır.
Bu yaklaşım teknik olarak standardın asgari şartını karşılar.
Ancak denetim perspektifinden bakıldığında tek başına yeterli güvence sağlamadığı durumlar vardır.
Çünkü tarafsızlık tehdidi sadece:
- doğrudan eğitim vermekle sınırlı değildir.
Tarafsızlık Tehdidi Eğitimle Sınırlı mıdır?
Hayır.
Tarafsızlığı etkileyebilecek ilişkiler şunları da kapsar:
- eğitim faaliyetleri
- pazarlama / yönlendirme ilişkileri
- adayla kurulan ticari veya organizasyonel bağlar
- adayın değerlendiriciye dair algısı
Standart tarafsızlığı sadece fiili durum üzerinden değil,
algı ve güven üzerinden de okur.
Uygulanan İlave Güvence Mekanizması
Bu nedenle, sadece “son 2 yıl eğitim vermedim” beyanı ile yetinmek yerine:
1️⃣ Değerlendiriciden alınan beyan
Değerlendiriciden;
- son 2 yıl içinde eğitim
- pazarlama
- veya tarafsızlığını etkileyebilecek herhangi bir bağ içinde bulunmadığına dair
geniş kapsamlı bir tarafsızlık beyanı alınır.
Bu beyan, tarafsızlık riskini daha geniş bir çerçevede ele alır.
2️⃣ Adaya tanınan açık hak (kritik nokta)
Tarafsızlığın sadece kuruluş tarafından değil, aday tarafından da sorgulanabilir olması sağlanır.
Bu kapsamda adaya:
Değerlendiricinin tarafsızlığı konusunda şüphe duyması hâlinde,
sınav öncesinde bunu beyan etmesi durumunda,
sınav hakkını kaybetmeden
yeni bir değerlendirici ile sınava girme hakkı tanınır.
Bu yaklaşım:
- adil olma ilkesini destekler
- tarafsızlığı sadece kâğıt üzerinde değil, uygulamada da görünür kılar
- denetimlerde güçlü bir güvence olarak değerlendirilir
Denetim Perspektifinden Bakıldığında
Denetçi için kritik sorular şunlardır:
- Tarafsızlık tehdidi tanımlanmış mı?
- Bu tehdide karşı tekil değil, çok katmanlı önlem var mı?
- Değerlendirici beyanı kayıt altına alınmış mı?
- Adayın itiraz ve çekilme hakkı tanımlı mı?
- Bu haklar sınav öncesinde açıkça bildirilmiş mi?
Bu sorulara verilen yanıtlar,
“eğitim ve belgelendirme aynı çatı altında” olmasının yönetilebilir bir risk olduğunu gösterir.
Sonuç
ISO/IEC 17024, eğitim ve belgelendirme faaliyetlerinin aynı tüzel kişilikte yürütülmesini yasaklamaz.
Ancak bu durumu, tarafsızlık açısından yüksek riskli bir alan olarak görür.
Bu nedenle:
- yalnızca asgari beyanlarla yetinmek yerine
- değerlendirici ve aday boyutunu kapsayan
- çok yönlü ve kayıtlı bir güvence mekanizması kurulması gerekir
Tarafsızlık, sadece ihlal edilmediğinde değil,
herkes tarafından ihlal edilmediğine inanıldığında sağlanmış olur.